Radzyń Chełmiński

Położone na skraju miasteczka ruiny zamku krzyżackiego imponują swoimi rozmiarami. Zamek w Radzyniu Chełmińskim jest zaliczany do grona najbardziej malowniczych obiektów, znajdujących się na ziemi chełmińskiej.

Radzyń Chełmiński
Zamek w Radzyniu Chełmińskim. Fot. Czonek [GFDL or CC BY-SA 4.0-3.0-2.5-2.0-1.0], via Wikimedia Commons
W XII wieku w okolicach dzisiejszego Radzynia istniał gród wojewody mazowieckiego Krystyna. Po jego śmierci został sprzedany przez synów wojewody biskupowi pruskiemu Chrystianowi. W 1231 roku w niejasnych okolicznościach dobra biskupa przeszły w ręce Krzyżaków. W 1234 roku z inicjatywy Hermanna von Balka wzniesiono drewniano-ziemny gród warowny, który jako jeden z nielicznych obronił się podczas I powstania Prusów.

W latach 1270-1285 zakon rozpoczął budowę murowanego zamku. Nieukończona warownia została opanowana w 1278 roku przez Prusów. Wkrótce po ich ustąpieniu z ziemi chełmińskiej prace budowlane zamku były kontynuowane i zostały zakończone prawdopodobnie przed 1329 rokiem, kiedy to w Radzyniu odbył się zjazd rycerstwa i duchowieństwa chełmińskiego.

Zamek w Radzyniu Chełmińskim był jednym z najpotężniejszych zamków na południowych rubieżach państwa zakonnego w Prusach. Warownia składała się z zamku wysokiego założonego na planie kwadratu o boku 49,4 x 49,6 m, z dziedzińcem z dwukondygnacyjnym krużgankiem, wielką wolno stojącą ośmioboczną wieżą (bergfriedem) w narożu północno-zachodnim oraz mniejszymi czworobocznymi wieżami we wszystkich narożach. W skrzydle południowym znajdowała się brama wjazdowa, refektarz ze sklepieniem gwiaździstym i kościół. We wschodnim skrzydle znajdował się kapitularz i dormitorium. Na południe od zamku znajdowało się trapezoidalne przedzamcze otoczone murem obwodowym.

Radzyń Chełmiński
Sala tortur. Fot. Sławek Skierka [CC BY-SA 3.0], via Wikimedia Commons
Po bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku warownię zdobyły wracające spod Malborka wojska polskie. Jednak po zawarciu I pokoju toruńskim w 1411 roku zamek powrócił w ręce Krzyżaków. Po wojnie trzynastoletniej znalazł się w granicach Prus Królewskich, będąc już od 1454 roku siedzibą polskich starostów. W czasie wojny polsko-szwedzkiej w 1628 roku został poważnie zniszczony w trakcie oblężenia przez Szwedów, a następnie opuszczony.

Po I rozbiorze Polski w 1772 roku władze pruskie rozpoczęły stopniowo rozbierać opuszczoną warownię. Z pozyskanego materiału budowlanego wzniesiono wiele domów w mieście. W roku 1837 roku na skutek protestów przerwano rozbiórkę, a w dwa lata później rozpoczęto pierwsze prace zabezpieczające. W XIX i XX stuleciu ruiny zamkowe poddawane były dalszym zabiegom konserwatorskim w ciągu XIX i XX w. (m.in. odgruzowanie terenu zamku, zabezpieczenie sklepień w piwnicach, zadaszenie kaplicy, następnie w latach 60. XX wieku budowa żelbetowego przekrycia kaplicy).

Fot. tyt.: Jerzy Strzelecki [GFDL or CC BY 3.0], via Wikimedia Commons