Sanok

Z dawnej królewskiej siedziby w Sanoku do dziś zachował jedynie renesansowy budynek, w którym mieści się Muzeum Historyczne z najbogatszą kolekcją ikon w Polsce.

Sanok
Zamek od strony dziedzińca. Fot. Silar [CC BY-SA 3.0], via Wikimedia Commons
Najstarsza wzmianka o grodzie w Sanoku pochodzi z 1150 roku i została spisana w ruskim Latopisie Hipackim, w której ruski kronikarz wspomina o wyprawie króla Gejzy II na Ruś podczas której zajął grody Sanok i Przemyśl. W 1339 roku piastowski książę Bolesław Jerzy Trojdenowicz wydał przywilej, w którym nadał Sanokowi prawo miejskie magdeburskie.

W czasach piastowskich na obecnym wzgórzu zamkowym stał prawdopodobnie drewniany gród otoczony murem obronnym. Z inicjatywy Kazimierza Wielkiego na miejscu grodu około 1340 roku wzniesiono gotycki zamek, będący siedzibą starostów.

Kazimierz Wielki podczas swojego panowania trzykrotnie gościł na sanockim zamku trzykrotnie. Kilkakrotnie przebywał w Sanoku także książę Władysław Opolczyk. W 1417 roku na sanockim zamku odbyło się wesele króla Władysława Jagiełły i nowo poślubionej, trzeciej żony Elżbiety Granowskiej. Dla kolejnej królowej Zofii zamek sanocki był jej domem aż do śmierci w 1461 roku. Od tego czasu zamek królewski w Sanoku stanowił oprawę małżonek królewskich.

Kolejną panią na zamku była Bona Sforza, małżonka króla Zygmunta I Starego, która jednak nigdy w Sanoku nie przebywała. Z jej inicjatywy marszałek Mikołaj Wolski przebudował gotycki zamek królewski w stylu renesansowym. Podczas prac budowlanych w latach 1523–1548 wzniesiono m.in. bramę wjazdową i łazienkę królewska. Powstał wówczas zachowany do dziś budynek mieszkalny.

Sanok
Zamek w Sanoku. Fot. Lowdown [CC BY-SA 3.0], via Wikimedia Commons
W latach 1555–1556 zamek był siedzibą królowej Izabeli Jagiellonki po jej ucieczce z Węgier. Od początku XV do połowy XVI stulecia na zamku miał siedzibę Urząd Grodzki ze starostą oraz sądy: grodzki, ziemski oraz Sąd Wyższy Prawa Niemieckiego (Magdeburskiego).

Ostatnia obrona zamku miała miejsce w 1809 roku, podczas której męstwem odznaczył się Franciszek Ksawery Krasicki, powstrzymując nacierające oddziały austriackie. W okresie zaborów zamek był również siedzibą starostwa.

Upadek zamku nastąpił na przełomie XIX i XX wieku. W 1915 roku po inwazji rosyjskiej, rozebrano część zabudowań. Od tego czasu do dziś zamek zachował się w niezmienionej formie.

W okresie międzywojennym od 1934 roku na zamku znajdowało się Muzeum Ziemi Sanockiej, a badania z zakresu historii ziemi sanockiej prowadził Adam Fastnacht. W latach 30. XX wieku na zamku mieścił się Powiatowy Zarząd Drogowy, Rada Szkolna Powiatowa oraz mieszkanie starosty sanockiego.

Sanok
Dziedziniec zamkowy. Fot. Silar [CC BY-SA 3.0], via Wikimedia Commons
We wrześniu 1939 roku zamek został splądrowany, później podczas okupacji urządzono na jego terenie Muzeum Łemkowszczyzny. W sierpniu 1944 roku władze niemieckie wywiozły z sanockiego zamku ocalałe najstarsze pamiątki kultury polskiej. Część z nich została odnaleziona po wojnie w okolicach Legnicy, a następnie przekazana do AGAD i archiwum rzeszowskiego.

Do 1946 roku w zamku mieścił się szpital wojskowy, a następnie rusznikarnia. W 1972 roku zespół zamkowy został włączony do uaktualnionego wówczas spisu rejestru zabytków Sanoka.

W latach 2000–2004 na zamku prowadzone były prace renowacyjno-konserwatorskie, podczas których przebudowano zamkowe wnętrza na potrzeby ekspozycji i powiększających się zbiorów muzealnych. Wyeksponowana została w tym czasie stopa fundamentowa tzw. Wieży kazimierzowskiej. W lutym 2010 roku rozpoczęto odbudowę niegdyś istniejącego skrzydła południowego zamku. Obecnie w zamkowych murach znajduje Muzeum Historyczne z największą ekspozycją dzieł Zdzisława Beksińskiego.

Fot. tyt.: Lowdown [CC BY-SA 4.0], via Wikimedia Commons