Toruń

Aż trudno dziś uwierzyć, że w miejscu dzisiejszych ruin istniał potężny zamek konwentu krzyżackiego. Został zniszczony na początku wojny trzynastoletniej przez torunian.

Toruń
Fot. Dawid Galus [CC BY-SA 3.0 pl], from Wikimedia Commons
Na początku 1228 roku na ziemie polskie przybyło dwóch rycerzy krzyżackich z oddziałem knechtów, mający zasiedlić pustoszoną przez Prusów ziemię chełmińską. W 1230 roku dołączyło do nich niewielki oddział pięciu rycerzy i kilkudziesięciu rycerzy dowodzonych przez Hermanna von Balka. W lipcu bądź sierpniu tego roku osiedlili się oni w otrzymanym od Konrada gródku na lewym brzegu Wisły – Vogelsang (Łabędzi Śpiew). Już w następnym roku Krzyżacy przeprawili się na prawy brzeg rzeki, gdzie zorganizowali niewielki przyczółek.

Wskutek powtarzających się powodzi umocnienie, zwane „wieżą na dębie” ulegało ciągłym podtopieniom. W związku z tym Krzyżacy przenieśli się około 10 km w górę Wisły, na miejsce zniszczonego przez Prusów słowiańskiego grodu Postolsk. Powstało tu drewniano-ziemne założenie, które przed 1241 rokiem wzmocniono fragmentarycznie kamiennym murem. Było jedną z nielicznych warowni krzyżackich, które nie zostały zdobyte podczas pierwszego powstania pruskiego (1242-1246). Pierwszym znanym komturem toruńskim był Rabe, wzmiankowany w 1251 roku. W tym okresie była już zaawansowana budowa murowanego zamku, którą ostatecznie ukończono pod koniec XIV wieku.

Położony między Starym i Nowym Toruniem zespół obronny składał się z zamku konwentualnego z wysoką wieżą oraz dwóch przedzamczy. Z trzech stron opływał go uregulowany strumien zwany Bachą, a od południa Wisła.

Fot. Dawid Galus [CC BY-SA 3.0 pl], from Wikimedia Commons
Toruński zamek, założony na planie podkowy, zajmował powierzchnię 2300 m2 i posiadał wewnętrzną zabudowę, umiejscowioną wzdłuż muru obwodowego. Główny dom mieszkany wzniesiono przy kurtynie południowej na planie prostokąta o wymiarach 54 x 12 m. Była to jednotraktowa budowla, której piwnice i parter pełniły funkcje gospodarcze, zaś na piętrze mieściły się sale mieszkalne i reprezentacyjne. Od wschodu ulokowano dwunawową kaplicę, nakrytą sklepieniem krzyżowo-żebrowym, wspartym na kolumnach i trójdzielnych służkach. Sąsiadował z nią podobnie przesklepiony refektarz oraz dormitorium. Drugie piętro oraz strych pełniły rolę spichrzów i magazynów. Krótkie skrzydło wschodnie miało zapewne dwie kondygnacje, a jego centralną część zajmował kapitularz. W północnej części dziedzińca znajdował się wolno stojący, ośmioboczny bergfried o średnicy około 10 m. Za nim, od strony północnej wzdłuż muru zorganizowano stajnie i obiekty gospodarcze. Od strony wschodniej usytuowany był dansker w formie dużej, ufortyfikowanej wieży z przepustem rzecznym. Został on połączony krytym gankiem (wspartym na dwóch arkadach) ze skrzydłem wschodnim, ponad murem obwodowym.

Po bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku zamek w Toruniu został zajęty przez wojska Władysława Jagiełły, który obsadził go załogą pod dowództwem Wincentego z Granowa. Toruń powrócił w ręce Krzyżaków na mocy traktatu pokojowego zawartego w 1411 roku.

W lutym 1454 roku Toruń dał sygnał do rozpoczęcia powstania antykrzyżackiego. Po dwudniowym oblężeniu mieszczanie toruńscy zajęli krzyżacką warownię, grabiąc ją i niszcząc. Rada Miejska Torunia (wbrew stanowisku Związku Pruskiego wydała polecenie rozbiórki murów zamkowych. Ocalały jedynie gdanisko oraz fragmenty murów. 

W następnych stuleciach na terenie zamku przeprowadzano różne prace, m.in. o charakterze obronnym (budowa wału z fosą, szańca). Ostatecznie w miejscu krzyżackiej warowni powstały tereny parkowe. W XX wieku zapomnianym zamkiem zainteresowali się archeolodzy i konserwatorzy. W latach 1958-1966 na terenie zamku przeprowadzono prace archeologiczne i konserwatorskie, podczas których zostały odsłonięte zachowane fragmenty murów i piwnic.

Obecnie toruńska warownia udostępniona jest turystom. Na jej terenie organizowane są festiwale, happeningi i imprezy masowe. Od 2007 roku gospodarzem obiektu jest Centrum Kultury „Zamek Krzyżacki” w Toruniu.

Fot. tyt.: Dawid Galus [CC BY-SA 3.0 pl], from Wikimedia Commons